Het oneindige heelal, ofwel: wat is kunst?

Probeerde jij je vroeger ook altijd voor te stellen hoe oneindig het heelal is? Ik werd er altijd een beetje duizelig van, en hoe hard ik het ook probeerde, ik merkte al snel dat oneindigheid niet te bevatten is voor ons eindige brein. Soms speelde ik vals: dan dacht ik stiekem dat het heelal eigenlijk wel ergens ophield. Dat loste helaas niks op, want wat is er dan buiten het heelal? Niets? En waar houdt dat dan op? Enzovoort, enzovoort, en dan werd ik opnieuw een beetje duizelig.

Op zoek naar een definitie van kunst

Datzelfde gevoel krijg ik nu wanneer ik probeer een sluitende definitie te vinden voor wat ‘kunst’ nou precies is. Niet zozeer of een bepaald voorwerp wel of niet een kunstwerk is, maar wat kunst is in zijn geheel, als concept. Ik ben natuurlijk niet de eerste die hierover nadenkt en zal ook zeker niet de laatste zijn. Toch kan ik er niet níet over nadenken. De vraag komt regelmatig op in gesprekken, en in boeken, artikelen of online is er af en toe een slimmerik die met veel aplomb verklaart dat kunst dit-of-dat is.

Zelf kom ik er echter niet uit; kunst is voor mijn gevoel als het heelal, oneindig in vorm en betekenis en onmogelijk in één definitie te vatten. Er zijn te veel parameters: definieer je het uiterlijk, het doel, de rol, de betekenis of juist het proces van kunst? Heb je het over Westerse kunst of Afrikaanse kunst? Hedendaagse of oude kunst? Beeldhouwkunst of textielkunst? Ik voel de duizeligheid alweer opkomen.

Bepaalt het proces of iets kunst is?

Ik zoek het dichter bij huis. Als weefster én kunstenaar vraag ik me af: waarom voelt stukjes papier opplakken en verf smeren wel als kunst maken, en weven niet? Ik denk daar al een hele tijd over na en eerlijk gezegd weet ik nog steeds niet waarom dat zo is. Weefwerk kan absoluut kunst zijn, maar het meeste van wat ik zelf weef, valt voor mij niet onder kunst maar onder ambacht: ik bedenk wat ik ga maken, reken uit wat ik ervoor nodig heb en voer dan de handelingen uit die nodig zijn om het te maken. Wanneer het af is, is het ook echt af, en is het een product dat gebruikt kan worden.

Het proces van kunst maken is (voor mij althans) veel avontuurlijker, ik ontdek al doende wat er ontstaat  in een soort actie en reactie. Is dat dan het verschil? Ja, en nee, want het proces van kunst maken kan ook systematischer zijn, werkend op basis van een gedachte, het in kaart brengen van bepaalde gegevens, het uitwerken, omvormen, uit de context halen van een concept. Dus ook dit geeft geen uitsluitsel.

Bepaalt het voorwerp of iets kunst is?

Wanneer is een ding (of een voorstelling, of muziek) kunst? Als je het helemaal tot op het bot uitkleedt, blijft dit over: 'kunst is iets wat door iemand is gemaakt en wat bedoeld is om naar te kijken of te luisteren'. Maar wat een bloedeloze definitie, daar ontbreekt nog van alles aan.

Uit reacties op mijn nieuwsbrief over dit onderwerp bleek dat mensen bij voorkeur veel emotie in een kunstwerk willen zien, de uitdrukking van de gevoelens en ervaringen van de kunstenaar.

Sommigen gingen zelfs zover dat ze iets alleen 'kunst' wilden noemen als het hen persoonlijk raakte. Voor expressionistische kunst geldt wel dat gevoelens en emoties van belang zijn. Er zijn echter veel soorten kunst die niets met gevoelens te maken hebben, en toch duidelijk kunst zijn.

Bepaalt de betekenis dan of iets kunst is?

Nog steeds probeer ik een zo algemeen toepasbaar mogelijke omschrijving te vinden, en ik denk dat 'betekenis' het sleutelwoord zal zijn. Een kunstuiting draagt altijd een betekenis in zich, iets wat de maker wil vertellen aan de kijker of luisteraar. Religieuze kunst wil ons in iets laten geloven. Oude schilderijen en kunstvoorwerpen lieten zien hoe rijk en machtig de bezitters ervan waren. Modernere en hedendaagse kunst kunnen een politieke boodschap hebben, een uitdrukking zijn van ervaringen of gevoelens of identiteit, vragen stellen over uiteenlopende onderwerpen, of proberen om ons, de kijkers, anders naar de wereld te laten kijken.

Kunst is niet een voorwerp, maar een taal

Hoewel ik aanvankelijk op zoek was naar een definitie van kunst als concept, ben ik toch verzand geraakt in een poging te bepalen wanneer iets wel of geen kunstvoorwerp of kunstuiting is. Dit realiseerde ik me pas toen ik een quote las van de bekende kunstcriticus Jerry Salz: "...het is een visuele taal (...) een manier van uitdrukken waarmee oergevoelens kunnen worden overgebracht als eenzaamheid, stilte, pijn, het hele gamma aan menselijk gevoel. (...) Kunst is ook een overlevingsstrategie. Voor veel kunstenaars is het maken van hun werk net zo belangrijk, spiritueel gezien, als ademen of eten."

Kunst als gesprek

Wanneer Jerry Salz over kunst schrijft, gaat het over het maakproces en de behoefte van de kunstenaar om iets te maken waarin hij of zij iets kan uitdrukken. Wanneer het kunstwerk 'af' is, echter, kan de kijker er zijn of haar eigen betekenis aan geven. In die zin is kunst een soort gesprek-op-afstand tussen de kunstenaar en de kijker, met het kunstvoorwerp als middel. Dat de interpretatie door de kijker volkomen verschillend kan zijn van de intentie van de maker, doet niets af aan het belang van het kunstwerk voor zowel de kunstenaar als de kijker.

Dus... wat is kunst?

Kunst is al het bovenstaande, en waarschijnlijk nog wel meer. Een vriend schreef mij: "Maak wat je moet maken - En hou op over te denken wat kunst is." Maar ik blijf het leuk vinden om erover na te denken, niet om grenzen te stellen aan wat wel of geen kunst is, of om kunst af te zetten tegen niet-kunst, maar gewoon omdat het een fascinerend verschijnsel is. Ondertussen blijf ik lekker 'maken wat ik moet maken', of dat nou kunst wordt of niet.

Tot slot één van de mooiste uitspraken over kunst die ik ken, van Anni Albers: ‘Art is something that makes you breathe with a different kind of happiness’.

Wat zijn jouw gedachten en ideeën over wat kunst is? Ik vind het leuk om hier met jou over van gedachten te wisselen, dus als je hieronder je reactie schrijft, beloof ik dat ik het lees en erop zal reageren!